{"id":"https://openalex.org/W7204176998","doi":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","title":"Pr\u00e1ticas \u00e1geis da engenharia de software no ensino m\u00e9dio: um relato de experi\u00eancia","display_name":"Pr\u00e1ticas \u00e1geis da engenharia de software no ensino m\u00e9dio: um relato de experi\u00eancia","publication_year":2026,"publication_date":"2026-08-25","ids":{"openalex":"https://openalex.org/W7204176998","doi":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509"},"language":"pt","primary_location":{"id":"doi:10.54899/dcs.v23i94.6509","doi":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","pdf_url":"https://ojs.revistadcs.com/index.php/revista/article/download/6509/5402","source":{"id":"https://openalex.org/S4404663731","display_name":"Derecho y cambio social.","issn_l":"2224-4131","issn":["2224-4131"],"is_oa":false,"is_in_doaj":false,"is_core":false,"listed_in":[],"host_organization":null,"host_organization_name":null,"host_organization_lineage":[],"host_organization_lineage_names":[],"type":"journal"},"license":"cc-by-nc","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by-nc","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista DCS","raw_type":"journal-article"},"volume":null,"type":"article","is_traditional":true,"indexed_in":["crossref"],"open_access":{"is_oa":true,"oa_status":"hybrid","oa_url":"https://ojs.revistadcs.com/index.php/revista/article/download/6509/5402","any_repository_has_fulltext":false},"authorships":[{"author_position":"first","author":{"id":"https://openalex.org/A5117290622","display_name":"Kau\u00ea Wallace Coelho Ol\u00edmpio","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Kau\u00ea Wallace Coelho Ol\u00edmpio","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":null,"affiliations":[]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5121690845","display_name":"Vilmar dos Santos Cavalcante Filho","orcid":"https://orcid.org/0009-0001-0196-6355","observed_orcids":["https://orcid.org/0009-0001-0196-6355"]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Vilmar dos Santos Cavalcante Filho","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":"https://orcid.org/0009-0001-0196-6355","affiliations":[]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5121055892","display_name":"Ruan Carlos Pereira Barros","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I4210147594","display_name":"Universidade do Estado do Amazonas","ror":"https://ror.org/04j5z3x06","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I4210147594"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Ruan Carlos Pereira Barros","raw_affiliation_strings":["Graduando em Computa\u00e7\u00e3o , Universidade do Estado do Amazonas (UEA) , Centro de Estudos Superiores de Itacoatiara (CESIT) , Itacoatira , Amazonas , Brasil"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Graduando em Computa\u00e7\u00e3o , Universidade do Estado do Amazonas (UEA) , Centro de Estudos Superiores de Itacoatiara (CESIT) , Itacoatira , Amazonas , Brasil","institution_ids":["https://openalex.org/I4210147594"]}]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5121807849","display_name":"Geina de Souza Soares","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Geina de Souza Soares","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":null,"affiliations":[]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5102571864","display_name":"Ione de Castro Matos","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I4210147594","display_name":"Universidade do Estado do Amazonas","ror":"https://ror.org/04j5z3x06","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I4210147594"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Ione de Castro Matos da Silva","raw_affiliation_strings":["Especialista em Produ\u00e7\u00e3o e Gest\u00e3o de M\u00eddias Digitais Educacionais , Universidade do Estado do Amazonas (UEA) - Centro de Estudos Superiores de Itacoatiara (CESIT) , Trainee no Programa PROTLAB (CESIT) , Itacoatiara , Amazonas , Brasil"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Especialista em Produ\u00e7\u00e3o e Gest\u00e3o de M\u00eddias Digitais Educacionais , Universidade do Estado do Amazonas (UEA) - Centro de Estudos Superiores de Itacoatiara (CESIT) , Trainee no Programa PROTLAB (CESIT) , Itacoatiara , Amazonas , Brasil","institution_ids":["https://openalex.org/I4210147594"]}]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5147241722","display_name":"Ana Stefanne Gama Moraes","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Ana Stefanne Gama Moraes","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":null,"affiliations":[]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5102567645","display_name":"Ester Figueiredo Ara\u00fajo","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I99682543","display_name":"University of Minho","ror":"https://ror.org/037wpkx04","country_code":"PT","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I99682543"]}],"countries":["PT"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Ester Figueiredo Ara\u00fajo","raw_affiliation_strings":["Doutora em Ci\u00eancias da Educa\u00e7\u00e3o , Universidade do Minho , Braga , Distrito de Braga , Portugal"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Doutora em Ci\u00eancias da Educa\u00e7\u00e3o , Universidade do Minho , Braga , Distrito de Braga , Portugal","institution_ids":["https://openalex.org/I99682543"]}]},{"author_position":"last","author":{"id":"https://openalex.org/A5031434181","display_name":"Jo\u00e3o da Mata Lib\u00f3rio Filho","orcid":"https://orcid.org/0000-0002-1987-6198","observed_orcids":["https://orcid.org/0000-0002-1987-6198"]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Jo\u00e3o da Mata Lib\u00f3rio Filho","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":"https://orcid.org/0000-0002-1987-6198","affiliations":[]}],"institutions":[],"countries_distinct_count":2,"institutions_distinct_count":2,"corresponding_author_ids":[],"corresponding_institution_ids":[],"apc_list":null,"apc_paid":null,"fwci":0.0,"has_fulltext":true,"cited_by_count":0,"citation_normalized_percentile":{"value":0.0,"is_in_top_1_percent":false,"is_in_top_10_percent":false},"cited_by_percentile_year":null,"biblio":{"volume":"23","issue":"94","first_page":"e6509","last_page":"e6509"},"is_retracted":false,"is_paratext":false,"is_xpac":false,"primary_topic":{"id":"https://openalex.org/T10533","display_name":"Teaching and Learning Programming","score":0.9897000193595886,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1706","display_name":"Computer Science Applications"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}},"topics":[{"id":"https://openalex.org/T10533","display_name":"Teaching and Learning Programming","score":0.9897000193595886,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1706","display_name":"Computer Science Applications"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}},{"id":"https://openalex.org/T11299","display_name":"Problem and Project Based Learning","score":0.0031999999191612005,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/3304","display_name":"Education"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/33","display_name":"Social Sciences"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/2","display_name":"Social Sciences"}},{"id":"https://openalex.org/T10430","display_name":"Software Engineering Techniques and Practices","score":0.002300000051036477,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1710","display_name":"Information Systems"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}}],"keywords":[{"id":"https://openalex.org/keywords/software-engineering-education","display_name":"software engineering education","score":0.8420000076293945},{"id":"https://openalex.org/keywords/agile-practices","display_name":"agile practices","score":0.9350000023841858},{"id":"https://openalex.org/keywords/secondary-school-students","display_name":"high school students","score":0.7239999771118164},{"id":"https://openalex.org/keywords/teaching-sequence","display_name":"didactic sequence","score":0.9269999861717224},{"id":"https://openalex.org/keywords/user-stories","display_name":"user stories","score":0.8669999837875366},{"id":"https://openalex.org/keywords/requirements-refinement","display_name":"requirements refinement","score":0.9200000166893005},{"id":"https://openalex.org/keywords/task-decomposition","display_name":"task decomposition","score":0.8429999947547913},{"id":"https://openalex.org/keywords/sprint-planning","display_name":"sprint planning","score":0.7129999995231628},{"id":"https://openalex.org/keywords/retrospective","display_name":"retrospective","score":0.7689999938011169}],"concepts":[{"id":"https://openalex.org/C120912362","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q136822","display_name":"Higher education","level":2,"score":0.3474999964237213},{"id":"https://openalex.org/C138885662","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q5891","display_name":"Philosophy","level":0,"score":0.3425999879837036},{"id":"https://openalex.org/C18762648","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q42213","display_name":"Work (physics)","level":2,"score":0.33180001378059387},{"id":"https://openalex.org/C2777904410","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q7397","display_name":"Software","level":2,"score":0.32350000739097595},{"id":"https://openalex.org/C15744967","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q9418","display_name":"Psychology","level":0,"score":0.30880001187324524},{"id":"https://openalex.org/C17744445","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q36442","display_name":"Political science","level":0,"score":0.275299996137619},{"id":"https://openalex.org/C41008148","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q21198","display_name":"Computer science","level":0,"score":0.2732999920845032},{"id":"https://openalex.org/C15708023","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q80083","display_name":"Humanities","level":1,"score":0.26969999074935913},{"id":"https://openalex.org/C19417346","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q7922","display_name":"Pedagogy","level":1,"score":0.25270000100135803},{"id":"https://openalex.org/C188198153","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1613840","display_name":"Limiting","level":2,"score":0.24809999763965607}],"mesh":[],"locations_count":1,"locations":[{"id":"doi:10.54899/dcs.v23i94.6509","doi":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","pdf_url":"https://ojs.revistadcs.com/index.php/revista/article/download/6509/5402","source":{"id":"https://openalex.org/S4404663731","display_name":"Derecho y cambio social.","issn_l":"2224-4131","issn":["2224-4131"],"is_oa":false,"is_in_doaj":false,"is_core":false,"listed_in":[],"host_organization":null,"host_organization_name":null,"host_organization_lineage":[],"host_organization_lineage_names":[],"type":"journal"},"license":"cc-by-nc","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by-nc","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista DCS","raw_type":"journal-article"}],"best_oa_location":{"id":"doi:10.54899/dcs.v23i94.6509","doi":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.54899/dcs.v23i94.6509","pdf_url":"https://ojs.revistadcs.com/index.php/revista/article/download/6509/5402","source":{"id":"https://openalex.org/S4404663731","display_name":"Derecho y cambio social.","issn_l":"2224-4131","issn":["2224-4131"],"is_oa":false,"is_in_doaj":false,"is_core":false,"listed_in":[],"host_organization":null,"host_organization_name":null,"host_organization_lineage":[],"host_organization_lineage_names":[],"type":"journal"},"license":"cc-by-nc","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by-nc","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista DCS","raw_type":"journal-article"},"sustainable_development_goals":[{"display_name":"Quality education","score":0.9901999831199646,"id":"https://metadata.un.org/sdg/4"}],"study_designs":[{"display_name":"Clinical Trial","id":"https://openalex.org/study-designs/clinical-trial"}],"awards":[],"funders":[],"has_content":{"pdf":true,"grobid_xml":true},"content_urls":{"pdf":"https://content.openalex.org/works/W7204176998.pdf","grobid_xml":"https://content.openalex.org/works/W7204176998.grobid-xml"},"referenced_works_count":1,"referenced_works":["https://openalex.org/W4396681154"],"related_works":["https://openalex.org/W7212060745","https://openalex.org/W2401838354","https://openalex.org/W7128368366","https://openalex.org/W4389995987","https://openalex.org/W7164939690","https://openalex.org/W3043792989","https://openalex.org/W4324358455","https://openalex.org/W2289128152","https://openalex.org/W2767930910","https://openalex.org/W6989200591"],"abstract_inverted_index":{"Este":[0],"artigo":[1],"apresenta":[2],"a":[3],"aplica\u00e7\u00e3o":[4,74],"de":[5,12,14,16,35,38,42,49,75,88,90,103,105,107],"uma":[6,50],"sequ\u00eancia":[7],"did\u00e1tica":[8],"para":[9,92],"o":[10],"ensino":[11],"conceitos":[13],"Engenharia":[15],"Software":[17],"no":[18],"Ensino":[19,71],"M\u00e9dio,":[20,72],"alinhada":[21],"\u00e0":[22],"habilidade":[23],"EM13CO02":[24],"da":[25,86,113],"BNCC":[26],"Computa\u00e7\u00e3o.":[27],"A":[28,55,98],"proposta":[29],"aborda":[30],"pr\u00e1ticas":[31,106],"\u00e1geis,":[32],"como":[33,58],"hist\u00f3rias":[34],"usu\u00e1rio,":[36],"refinamento":[37,110],"requisitos,":[39],"estimativas,":[40],"decomposi\u00e7\u00e3o":[41],"tarefas,":[43],"sprints":[44],"e":[45,53,77,111],"retrospectiva,":[46],"por":[47],"meio":[48],"atividade":[51],"desplugada":[52],"colaborativa.":[54],"pesquisa":[56],"caracteriza-se":[57],"quali-quantitativa,":[59],"com":[60,73],"delineamento":[61],"quase":[62],"experimental,":[63],"envolvendo":[64],"20":[65],"estudantes":[66],"do":[67,70],"2\u00b0":[68],"ano":[69],"pr\u00e9-teste":[76],"p\u00f3s-teste.":[78],"Os":[79],"resultados":[80],"quantitativos":[81],"indicaram":[82],"leve":[83],"aumento":[84],"descritivo":[85],"m\u00e9dia":[87],"acertos,":[89],"86,5%":[91],"90,0%,":[93],"sem":[94],"diferen\u00e7a":[95],"estatisticamente":[96],"significativa.":[97],"an\u00e1lise":[99],"qualitativa":[100],"evidenciou":[101],"ind\u00edcios":[102],"apropria\u00e7\u00e3o":[104],"especifica\u00e7\u00e3o,":[108],"decomposi\u00e7\u00e3o,":[109],"adequa\u00e7\u00e3o":[112],"solu\u00e7\u00e3o":[114],"ao":[115],"p\u00fablico-alvo.":[116]},"counts_by_year":[],"updated_date":"2026-11-04T10:54:05.112534","created_date":"2026-08-26T00:00:00"}
