{"id":"https://openalex.org/W7203549258","doi":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","title":"Resolu\u00e7\u00e3o de problemas de alta complexidade por meio do desafio das 12 bolinhas: uma pr\u00e1tica desplugada para o desenvolvimento do racioc\u00ednio l\u00f3gico e do pensamento computacional","display_name":"Resolu\u00e7\u00e3o de problemas de alta complexidade por meio do desafio das 12 bolinhas: uma pr\u00e1tica desplugada para o desenvolvimento do racioc\u00ednio l\u00f3gico e do pensamento computacional","alternate_titles":[],"publication_year":2026,"publication_date":"2026-08-14","ids":{"openalex":"https://openalex.org/W7203549258","doi":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467"},"language":"pt","primary_location":{"id":"doi:10.54901/educa.v9-467","doi":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","pdf_url":"https://www.revistaeduca.com.br/index.php/EDUCA/article/download/467/330","source":{"id":"https://openalex.org/S7407053655","display_name":"Revista edUCA - Revista Multidisciplinar da Faculdade Cat\u00f3lica Paulista","issn_l":"2674-8460","issn":["2674-8460"],"is_oa":false,"is_in_doaj":false,"is_core":false,"listed_in":[],"host_organization":null,"host_organization_name":null,"host_organization_lineage":[],"host_organization_lineage_names":[],"type":"journal"},"license":"cc-by-nc","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by-nc","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista edUCA - Revista Multidisciplinar da Faculdade Cat\u00f3lica Paulista","raw_type":"journal-article"},"parent_works":[],"lineage":["https://openalex.org/W7203549258"],"child_works_count":0,"type":"article","is_traditional":true,"indexed_in":["crossref"],"open_access":{"is_oa":true,"oa_status":"hybrid","oa_url":"https://www.revistaeduca.com.br/index.php/EDUCA/article/download/467/330","any_repository_has_fulltext":false},"authorships":[{"author_position":"first","author":{"id":"https://openalex.org/A5067233166","display_name":"Marco Aur\u00e9lio Sch\u00fcnke","orcid":"https://orcid.org/0000-0001-9896-426X","observed_orcids":["https://orcid.org/0000-0001-9896-426X"]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I130442723","display_name":"Universidade Federal do Rio Grande do Sul","ror":"https://ror.org/041yk2d64","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I130442723"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Marco Aur\u00e9lio Sch\u00fcnke","raw_affiliation_strings":["Doutorando em Inform\u00e1tica na Educa\u00e7\u00e3o , Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) , Porto Alegre , Rio Grande"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Doutorando em Inform\u00e1tica na Educa\u00e7\u00e3o , Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) , Porto Alegre , Rio Grande","institution_ids":["https://openalex.org/I130442723"]}]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5140556194","display_name":"Sabrina Silva da Silveira","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I4210165725","display_name":"Servi\u00e7o Nacional de Aprendizagem Comercial","ror":"https://ror.org/05te7m660","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I4210165725"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Sabrina Silva da Silveira","raw_affiliation_strings":["Especialista em Educa\u00e7\u00e3o a Dist\u00e2ncia , Servi\u00e7o Nacional de Aprendizagem Comercial , Porto Alegre , Rio Grande do Sul , Brasil"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Especialista em Educa\u00e7\u00e3o a Dist\u00e2ncia , Servi\u00e7o Nacional de Aprendizagem Comercial , Porto Alegre , Rio Grande do Sul , Brasil","institution_ids":["https://openalex.org/I4210165725"]}]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5120255829","display_name":"Tatiane Braga dos Reis","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Tatiane Braga dos Reis","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":null,"affiliations":[]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5054326284","display_name":"Jos\u00e9 Valdeni de Lima","orcid":"https://orcid.org/0000-0002-7266-4856","observed_orcids":["https://orcid.org/0000-0002-7266-4856"]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I130442723","display_name":"Universidade Federal do Rio Grande do Sul","ror":"https://ror.org/041yk2d64","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I130442723"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Jos\u00e9 Valdeni de Lima","raw_affiliation_strings":["Doutor em Inform\u00e1tica na Educa\u00e7\u00e3o , Universidade Federal do Rio Grande do Sul , Porto Alegre (UFRGS) , Rio Grande do Sul , Brasil"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Doutor em Inform\u00e1tica na Educa\u00e7\u00e3o , Universidade Federal do Rio Grande do Sul , Porto Alegre (UFRGS) , Rio Grande do Sul , Brasil","institution_ids":["https://openalex.org/I130442723"]}]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5051580837","display_name":"Jos\u00e9 J\u00falio Martins T\u00f4rres","orcid":"https://orcid.org/0000-0001-7741-2087","observed_orcids":["https://orcid.org/0000-0001-7741-2087"]},"institutions":[],"countries":[],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Jos\u00e9 J\u00falio Martins Torres","raw_affiliation_strings":[],"raw_orcid":null,"affiliations":[]},{"author_position":"middle","author":{"id":"https://openalex.org/A5038120736","display_name":"Rodrigo de C\u00e1ssio Silva","orcid":null,"observed_orcids":[]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I68207295","display_name":"Universidade Estadual de Ponta Grossa","ror":"https://ror.org/027s08w94","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I68207295"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Rodrigo de Cassio da Silva","raw_affiliation_strings":["Doutor em Ensino de Ci\u00eancias e Educa\u00e7\u00e3o Matem\u00e1tica , Universidade Estadual de Ponta Grossa (UEPG) , Ponta Grossa , Paran\u00e1 , Brasil"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Doutor em Ensino de Ci\u00eancias e Educa\u00e7\u00e3o Matem\u00e1tica , Universidade Estadual de Ponta Grossa (UEPG) , Ponta Grossa , Paran\u00e1 , Brasil","institution_ids":["https://openalex.org/I68207295"]}]},{"author_position":"last","author":{"id":"https://openalex.org/A5102785045","display_name":"Dante Augusto Couto Barone","orcid":"https://orcid.org/0000-0002-4783-6118","observed_orcids":["https://orcid.org/0000-0002-4783-6118"]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I130442723","display_name":"Universidade Federal do Rio Grande do Sul","ror":"https://ror.org/041yk2d64","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I130442723"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":false,"raw_author_name":"Dante Augusto Couto Barone","raw_affiliation_strings":["Doutor em Inform\u00e1tica na Educa\u00e7\u00e3o , Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) , Alegre , Rio Grande do Sul , Brasil"],"raw_orcid":null,"affiliations":[{"raw_affiliation_string":"Doutor em Inform\u00e1tica na Educa\u00e7\u00e3o , Universidade Federal do Rio Grande do Sul (UFRGS) , Alegre , Rio Grande do Sul , Brasil","institution_ids":["https://openalex.org/I130442723"]}]}],"institutions":[],"countries_distinct_count":1,"institutions_distinct_count":3,"corresponding_author_ids":[],"corresponding_institution_ids":[],"apc_list":null,"apc_paid":null,"fwci":0.0,"has_fulltext":true,"cited_by_count":0,"citation_normalized_percentile":{"value":0.0,"is_in_top_1_percent":false,"is_in_top_10_percent":false},"cited_by_percentile_year":null,"biblio":{"volume":"9","issue":"4","first_page":"e467","last_page":"e467"},"is_retracted":false,"is_pulled":false,"is_paratext":false,"is_xpac":false,"primary_topic":{"id":"https://openalex.org/T10533","display_name":"Teaching and Learning Programming","score":0.9984999895095825,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1706","display_name":"Computer Science Applications"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}},"topics":[{"id":"https://openalex.org/T10533","display_name":"Teaching and Learning Programming","score":0.9984999895095825,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1706","display_name":"Computer Science Applications"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}},{"id":"https://openalex.org/T10731","display_name":"Educational Games and Gamification","score":0.0008999999845400453,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/3204","display_name":"Developmental and Educational Psychology"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/32","display_name":"Psychology"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/2","display_name":"Social Sciences"}},{"id":"https://openalex.org/T11299","display_name":"Problem and Project Based Learning","score":9.999999747378752e-05,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/3304","display_name":"Education"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/33","display_name":"Social Sciences"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/2","display_name":"Social Sciences"}}],"keywords":[{"id":"https://openalex.org/keywords/unplugged-computing","display_name":"unplugged computing","score":0.656000018119812},{"id":"https://openalex.org/keywords/computational-thinking","display_name":"computational thinking","score":0.7419999837875366},{"id":"https://openalex.org/keywords/logical-reasoning","display_name":"logical reasoning","score":0.9919999837875366},{"id":"https://openalex.org/keywords/gamification","display_name":"gamification","score":0.9549999833106995},{"id":"https://openalex.org/keywords/problem-solving","display_name":"problem solving","score":0.6690000295639038},{"id":"https://openalex.org/keywords/collaborative-learning","display_name":"cooperative learning","score":0.44600000977516174},{"id":"https://openalex.org/keywords/computer-science-education","display_name":"computer science education","score":0.5120000243186951},{"id":"https://openalex.org/keywords/technical-education","display_name":"technical education","score":0.4000000059604645},{"id":"https://openalex.org/keywords/hypothesis-generation","display_name":"hypothesis generation","score":0.5649999976158142},{"id":"https://openalex.org/keywords/abstraction","display_name":"abstraction","score":0.5929999947547913},{"id":"https://openalex.org/keywords/decision-making","display_name":"decision-making","score":0.5070000290870667}],"concepts":[{"id":"https://openalex.org/C144024400","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q21201","display_name":"Sociology","level":0,"score":0.4706000089645386},{"id":"https://openalex.org/C15708023","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q80083","display_name":"Humanities","level":1,"score":0.4235999882221222},{"id":"https://openalex.org/C138885662","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q5891","display_name":"Philosophy","level":0,"score":0.3828999996185303},{"id":"https://openalex.org/C2779343474","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q3109175","display_name":"Context (archaeology)","level":2,"score":0.3248000144958496},{"id":"https://openalex.org/C41008148","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q21198","display_name":"Computer science","level":0,"score":0.32010000944137573},{"id":"https://openalex.org/C111472728","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q9471","display_name":"Epistemology","level":1,"score":0.31869998574256897},{"id":"https://openalex.org/C190248442","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q839486","display_name":"Qualitative research","level":2,"score":0.31630000472068787},{"id":"https://openalex.org/C9652623","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q190109","display_name":"Field (mathematics)","level":2,"score":0.3102000057697296},{"id":"https://openalex.org/C194943564","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1129049","display_name":"Participant observation","level":2,"score":0.2973000109195709},{"id":"https://openalex.org/C15744967","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q9418","display_name":"Psychology","level":0,"score":0.2922999858856201},{"id":"https://openalex.org/C133462117","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q4929239","display_name":"Data collection","level":2,"score":0.28040000796318054},{"id":"https://openalex.org/C85973986","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1091731","display_name":"Exploratory research","level":2,"score":0.26899999380111694},{"id":"https://openalex.org/C98045186","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q205663","display_name":"Process (computing)","level":2,"score":0.2628999948501587},{"id":"https://openalex.org/C2777855551","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q12310021","display_name":"Subject (documents)","level":2,"score":0.25679999589920044}],"mesh":[],"locations_count":1,"locations":[{"id":"doi:10.54901/educa.v9-467","doi":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","pdf_url":"https://www.revistaeduca.com.br/index.php/EDUCA/article/download/467/330","source":{"id":"https://openalex.org/S7407053655","display_name":"Revista edUCA - Revista Multidisciplinar da Faculdade Cat\u00f3lica Paulista","issn_l":"2674-8460","issn":["2674-8460"],"is_oa":false,"is_in_doaj":false,"is_core":false,"listed_in":[],"host_organization":null,"host_organization_name":null,"host_organization_lineage":[],"host_organization_lineage_names":[],"type":"journal"},"license":"cc-by-nc","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by-nc","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista edUCA - Revista Multidisciplinar da Faculdade Cat\u00f3lica Paulista","raw_type":"journal-article"}],"best_oa_location":{"id":"doi:10.54901/educa.v9-467","doi":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.54901/educa.v9-467","pdf_url":"https://www.revistaeduca.com.br/index.php/EDUCA/article/download/467/330","source":{"id":"https://openalex.org/S7407053655","display_name":"Revista edUCA - Revista Multidisciplinar da Faculdade Cat\u00f3lica Paulista","issn_l":"2674-8460","issn":["2674-8460"],"is_oa":false,"is_in_doaj":false,"is_core":false,"listed_in":[],"host_organization":null,"host_organization_name":null,"host_organization_lineage":[],"host_organization_lineage_names":[],"type":"journal"},"license":"cc-by-nc","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by-nc","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista edUCA - Revista Multidisciplinar da Faculdade Cat\u00f3lica Paulista","raw_type":"journal-article"},"sustainable_development_goals":[{"display_name":"Quality education","id":"https://metadata.un.org/sdg/4","score":0.975600004196167}],"study_designs":[],"awards":[],"funders":[],"has_content":{"grobid_xml":true,"pdf":true},"content_urls":{"pdf":"https://content.openalex.org/works/W7203549258.pdf","grobid_xml":"https://content.openalex.org/works/W7203549258.grobid-xml"},"referenced_works_count":4,"referenced_works":["https://openalex.org/W2023718959","https://openalex.org/W2339183141","https://openalex.org/W4300345014","https://openalex.org/W7097357612"],"related_works":["https://openalex.org/W7207683245","https://openalex.org/W2990157771","https://openalex.org/W2899945565","https://openalex.org/W2990069615","https://openalex.org/W7164914321","https://openalex.org/W2899308016","https://openalex.org/W3091697413","https://openalex.org/W7220629695","https://openalex.org/W3138283960","https://openalex.org/W2943120166"],"abstract_inverted_index":{"O":[0],"desenvolvimento":[1,125,169],"do":[2,6,56,144],"racioc\u00ednio":[3,111],"l\u00f3gico":[4],"e":[5,25,33,108,123,137,179],"pensamento":[7,145],"computacional":[8],"constitui":[9],"um":[10,67,96],"dos":[11],"principais":[12],"desafios":[13],"da":[14,22,77,177],"educa\u00e7\u00e3o":[15],"contempor\u00e2nea,":[16],"especialmente":[17],"na":[18,90],"forma\u00e7\u00e3o":[19,182],"de":[20,48,69,71,83,99,106,110,126,131,135,140,151,170,183,186],"estudantes":[21,93],"Educa\u00e7\u00e3o":[23],"Profissional":[24],"Tecnol\u00f3gica.":[26],"Este":[27],"artigo":[28],"tem":[29],"como":[30,66],"objetivo":[31],"apresentar":[32],"analisar":[34],"uma":[35,49,84,104,158],"pr\u00e1tica":[36],"pedag\u00f3gica":[37,160],"desplugada":[38],"baseada":[39],"no":[40],"Desafio":[41],"das":[42],"12":[43],"Bolinhas,":[44],"estruturada":[45],"por":[46],"meio":[47],"metodologia":[50],"gamificada":[51],"aplicada":[52],"em":[53,59,190],"duas":[54],"turmas":[55],"Curso":[57],"T\u00e9cnico":[58],"Inform\u00e1tica":[60],"para":[61,162,174,180],"Internet.":[62],"A":[63],"pesquisa":[64],"caracteriza-se":[65],"relato":[68],"experi\u00eancia":[70],"abordagem":[72],"qualitativa,":[73],"desenvolvido":[74],"a":[75,81,149,164,175,181],"partir":[76],"observa\u00e7\u00e3o":[78],"participante":[79],"durante":[80],"realiza\u00e7\u00e3o":[82],"competi\u00e7\u00e3o":[85],"colaborativa":[86],"entre":[87,120],"as":[88],"turmas,":[89],"qual":[91],"os":[92,121],"buscaram":[94],"solucionar":[95],"problema":[97],"cl\u00e1ssico":[98],"alta":[100],"complexidade":[101],"utilizando":[102],"apenas":[103],"balan\u00e7a":[105],"pratos":[107],"estrat\u00e9gias":[109],"l\u00f3gico.":[112],"Os":[113],"resultados":[114],"evidenciaram":[115],"elevado":[116],"engajamento,":[117],"intensa":[118],"colabora\u00e7\u00e3o":[119],"participantes":[122],"o":[124,168],"habilidades":[127],"relacionadas":[128],"\u00e0":[129,155],"formula\u00e7\u00e3o":[130],"hip\u00f3teses,":[132],"abstra\u00e7\u00e3o,":[133],"tomada":[134],"decis\u00e3o":[136],"resolu\u00e7\u00e3o":[138],"sistem\u00e1tica":[139],"problemas,":[141],"compet\u00eancias":[142,171],"fundamentais":[143],"computacional.":[146],"Conclui-se":[147],"que":[148],"utiliza\u00e7\u00e3o":[150],"pr\u00e1ticas":[152],"desplugadas":[153],"associadas":[154],"gamifica\u00e7\u00e3o":[156],"representa":[157],"estrat\u00e9gia":[159],"eficaz":[161],"potencializar":[163],"aprendizagem":[165],"significativa,":[166],"favorecendo":[167],"cognitivas":[172],"essenciais":[173],"Ci\u00eancia":[176],"Computa\u00e7\u00e3o":[178],"profissionais":[184],"capazes":[185],"enfrentar":[187],"problemas":[188],"complexos":[189],"diferentes":[191],"contextos.":[192]},"cited_by_api_url":"https://api.openalex.org/works?filter=cites:W7203549258","counts_by_year":[],"updated_date":"2026-11-17T12:49:18.490984","created_date":"2026-08-16T00:00:00"}
