{"id":"https://openalex.org/W7116708331","doi":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","title":"Episteme da techn\u00e9 e Intelig\u00eancia Artificial Generativa: fundamentos, funcionamento e implica\u00e7\u00f5es \u00e9ticas","display_name":"Episteme da techn\u00e9 e Intelig\u00eancia Artificial Generativa: fundamentos, funcionamento e implica\u00e7\u00f5es \u00e9ticas","publication_year":2025,"publication_date":"2025-12-22","ids":{"openalex":"https://openalex.org/W7116708331","doi":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081"},"language":"en","primary_location":{"id":"doi:10.22484/2177-5788.2025v51id6081","doi":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","pdf_url":"https://periodicos.uniso.br/reu/article/download/6081/5081","source":{"id":"https://openalex.org/S4210187731","display_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","issn_l":"0102-6437","issn":["0102-6437","2177-5788"],"is_oa":true,"is_in_doaj":false,"is_core":true,"listed_in":["anvur-scientific","cwts-core"],"host_organization":"https://openalex.org/P4310312451","host_organization_name":"University of Sorocaba","host_organization_lineage":["https://openalex.org/P4310312451"],"host_organization_lineage_names":["University of Sorocaba"],"type":"journal"},"license":"cc-by","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","raw_type":"journal-article"},"parent_works":[],"lineage":["https://openalex.org/W7116708331"],"child_works_count":0,"type":"article","is_traditional":true,"indexed_in":["crossref"],"open_access":{"is_oa":true,"oa_status":"diamond","oa_url":"https://periodicos.uniso.br/reu/article/download/6081/5081","any_repository_has_fulltext":false},"authorships":[{"author_position":"first","author":{"id":"https://openalex.org/A5111073921","display_name":"Luis Roberto Momberg Albano","orcid":"https://orcid.org/0000-0002-9021-5720","observed_orcids":["https://orcid.org/0000-0002-9021-5720"]},"institutions":[{"id":"https://openalex.org/I4210119971","display_name":"Universidade de Sorocaba","ror":"https://ror.org/02hnvfm11","country_code":"BR","type":"education","lineage":["https://openalex.org/I4210119971"]}],"countries":["BR"],"is_corresponding":true,"raw_author_name":"Lu\u00eds Roberto Momberg Albano","raw_affiliation_strings":["UNIVERSIDADE DE SOROCABA (UNISO)"],"raw_orcid":"https://orcid.org/0000-0002-9021-5720","affiliations":[{"raw_affiliation_string":"UNIVERSIDADE DE SOROCABA (UNISO)","institution_ids":["https://openalex.org/I4210119971"]}]}],"institutions":[],"countries_distinct_count":1,"institutions_distinct_count":1,"corresponding_author_ids":["https://openalex.org/A5111073921"],"corresponding_institution_ids":["https://openalex.org/I4210119971"],"apc_list":null,"apc_paid":null,"fwci":0.2446,"has_fulltext":true,"cited_by_count":1,"citation_normalized_percentile":{"value":0.50069465,"is_in_top_1_percent":false,"is_in_top_10_percent":false},"cited_by_percentile_year":{"min":91,"max":95},"biblio":{"volume":"51","issue":null,"first_page":"e025014","last_page":"e025014"},"is_retracted":false,"is_paratext":false,"is_xpac":false,"primary_topic":{"id":"https://openalex.org/T10883","display_name":"Ethics and Social Impacts of AI","score":0.9398999810218811,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1702","display_name":"Artificial Intelligence"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}},"topics":[{"id":"https://openalex.org/T10883","display_name":"Ethics and Social Impacts of AI","score":0.9398999810218811,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1702","display_name":"Artificial Intelligence"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}},{"id":"https://openalex.org/T13308","display_name":"Cybernetics and Technology in Society","score":0.03539999946951866,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1207","display_name":"History and Philosophy of Science"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/12","display_name":"Arts and Humanities"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/2","display_name":"Social Sciences"}},{"id":"https://openalex.org/T13904","display_name":"Artificial Intelligence Applications","score":0.008899999782443047,"subfield":{"id":"https://openalex.org/subfields/1702","display_name":"Artificial Intelligence"},"field":{"id":"https://openalex.org/fields/17","display_name":"Computer Science"},"domain":{"id":"https://openalex.org/domains/3","display_name":"Physical Sciences"}}],"keywords":[{"id":"https://openalex.org/keywords/generative-ai","display_name":"generative AI","score":0.9900000095367432},{"id":"https://openalex.org/keywords/epistemology-of-ai","display_name":"epistemology of AI","score":0.7419999837875366},{"id":"https://openalex.org/keywords/multimodal-artificial-intelligence","display_name":"multimodal AI","score":0.5960000157356262},{"id":"https://openalex.org/keywords/data-center-energy-consumption","display_name":"data center energy consumption","score":0.6970000267028809},{"id":"https://openalex.org/keywords/gentrification","display_name":"gentrification","score":0.8209999799728394},{"id":"https://openalex.org/keywords/ai-ethics","display_name":"AI ethics","score":0.8479999899864197},{"id":"https://openalex.org/keywords/human-agency","display_name":"human agency","score":0.6380000114440918},{"id":"https://openalex.org/keywords/transparency","display_name":"transparency","score":0.5070000290870667}],"concepts":[{"id":"https://openalex.org/C143678939","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1164521","display_name":"Episteme","level":2,"score":0.7928000092506409},{"id":"https://openalex.org/C39890363","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q36108","display_name":"Generative grammar","level":2,"score":0.652899980545044},{"id":"https://openalex.org/C111472728","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q9471","display_name":"Epistemology","level":1,"score":0.6366000175476074},{"id":"https://openalex.org/C123307717","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1003682","display_name":"Materiality (auditing)","level":2,"score":0.59170001745224},{"id":"https://openalex.org/C144024400","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q21201","display_name":"Sociology","level":0,"score":0.5659000277519226},{"id":"https://openalex.org/C94625758","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q7163","display_name":"Politics","level":2,"score":0.5486000180244446},{"id":"https://openalex.org/C116834253","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q2039217","display_name":"Identification (biology)","level":2,"score":0.47940000891685486},{"id":"https://openalex.org/C41008148","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q21198","display_name":"Computer science","level":0,"score":0.43619999289512634},{"id":"https://openalex.org/C65682993","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1056451","display_name":"Reflection (computer programming)","level":2,"score":0.4092000126838684},{"id":"https://openalex.org/C154945302","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q11660","display_name":"Artificial intelligence","level":1,"score":0.4000999927520752},{"id":"https://openalex.org/C30772137","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q5164762","display_name":"Consumption (sociology)","level":2,"score":0.373199999332428},{"id":"https://openalex.org/C539667460","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q2414942","display_name":"Management science","level":1,"score":0.29350000619888306},{"id":"https://openalex.org/C163258240","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q25342","display_name":"Power (physics)","level":2,"score":0.29330000281333923},{"id":"https://openalex.org/C25810664","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q44325","display_name":"Ontology","level":2,"score":0.28690001368522644},{"id":"https://openalex.org/C167966045","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q5532625","display_name":"Generative model","level":3,"score":0.27059999108314514},{"id":"https://openalex.org/C149106765","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1982453","display_name":"Denotation (semiotics)","level":3,"score":0.2703999876976013},{"id":"https://openalex.org/C94124525","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q912550","display_name":"Categorization","level":2,"score":0.25690001249313354},{"id":"https://openalex.org/C14224292","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q13600188","display_name":"Conceptual framework","level":2,"score":0.25600001215934753},{"id":"https://openalex.org/C2522767166","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q2374463","display_name":"Data science","level":1,"score":0.25209999084472656},{"id":"https://openalex.org/C100609095","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q1335050","display_name":"Embodied cognition","level":2,"score":0.2500999867916107},{"id":"https://openalex.org/C75684735","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q858810","display_name":"Big data","level":2,"score":0.2500999867916107},{"id":"https://openalex.org/C188147891","wikidata":"https://www.wikidata.org/wiki/Q147638","display_name":"Cognitive science","level":1,"score":0.2500999867916107}],"mesh":[],"locations_count":2,"locations":[{"id":"doi:10.22484/2177-5788.2025v51id6081","doi":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","pdf_url":"https://periodicos.uniso.br/reu/article/download/6081/5081","source":{"id":"https://openalex.org/S4210187731","display_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","issn_l":"0102-6437","issn":["0102-6437","2177-5788"],"is_oa":true,"is_in_doaj":false,"is_core":true,"listed_in":["anvur-scientific","cwts-core"],"host_organization":"https://openalex.org/P4310312451","host_organization_name":"University of Sorocaba","host_organization_lineage":["https://openalex.org/P4310312451"],"host_organization_lineage_names":["University of Sorocaba"],"type":"journal"},"license":"cc-by","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","raw_type":"journal-article"},{"id":"pmh:oai:ojs.periodicos.uniso.br:article/6081","doi":null,"is_oa":true,"landing_page_url":"https://periodicos.uniso.br/reu/article/view/6081","pdf_url":null,"source":{"id":"https://openalex.org/S4210187731","display_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","issn_l":"0102-6437","issn":["0102-6437","2177-5788"],"is_oa":true,"is_in_doaj":false,"is_core":true,"listed_in":["anvur-scientific","cwts-core"],"host_organization":"https://openalex.org/P4310312451","host_organization_name":"University of Sorocaba","host_organization_lineage":["https://openalex.org/P4310312451"],"host_organization_lineage_names":["University of Sorocaba"],"type":"journal"},"license":"cc-by","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"0102-6437","raw_type":"info:eu-repo/semantics/article"}],"best_oa_location":{"id":"doi:10.22484/2177-5788.2025v51id6081","doi":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","is_oa":true,"landing_page_url":"https://doi.org/10.22484/2177-5788.2025v51id6081","pdf_url":"https://periodicos.uniso.br/reu/article/download/6081/5081","source":{"id":"https://openalex.org/S4210187731","display_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","issn_l":"0102-6437","issn":["0102-6437","2177-5788"],"is_oa":true,"is_in_doaj":false,"is_core":true,"listed_in":["anvur-scientific","cwts-core"],"host_organization":"https://openalex.org/P4310312451","host_organization_name":"University of Sorocaba","host_organization_lineage":["https://openalex.org/P4310312451"],"host_organization_lineage_names":["University of Sorocaba"],"type":"journal"},"license":"cc-by","license_id":"https://openalex.org/licenses/cc-by","version":"publishedVersion","is_accepted":true,"is_published":true,"raw_source_name":"Revista de Estudos Universit\u00e1rios - REU","raw_type":"journal-article"},"sustainable_development_goals":[],"study_designs":[],"awards":[],"funders":[],"has_content":{"pdf":true,"grobid_xml":true},"content_urls":{"pdf":"https://content.openalex.org/works/W7116708331.pdf","grobid_xml":"https://content.openalex.org/works/W7116708331.grobid-xml"},"referenced_works_count":1,"referenced_works":["https://openalex.org/W4386693657"],"related_works":["https://openalex.org/W7220146962","https://openalex.org/W7220397025","https://openalex.org/W4405941940","https://openalex.org/W7217083935","https://openalex.org/W7140077257","https://openalex.org/W4416480260","https://openalex.org/W4417345444","https://openalex.org/W7155548119","https://openalex.org/W7223158954","https://openalex.org/W7217522373"],"abstract_inverted_index":{"This":[0,91],"article":[1],"presents":[2],"a":[3,147,156],"critical":[4],"analysis":[5,103],"of":[6,19,54,56,74,80,98,104,107,129,138,144,174],"Generative":[7,187],"Artificial":[8],"Intelligences":[9],"(GAIs),":[10],"emphasizing":[11],"their":[12,47,88,170],"statistical":[13],"foundations,":[14],"computational":[15],"architectures,":[16],"and":[17,21,42,67,83,110,118,141,163,179,191],"modes":[18],"textual":[20],"multimodal":[22],"operation.":[23],"It":[24],"argues":[25],"that":[26,45,70,86,159],"understanding":[27],"such":[28,123,139],"technologies":[29],"requires":[30],"not":[31],"only":[32],"technical":[33],"familiarity":[34],"but":[35],"also":[36],"reflection":[37],"on":[38],"the":[39,52,64,72,78,95,105,113,125,131,136,142],"historical,":[40],"epistemological,":[41],"political":[43,84,119],"conditions":[44],"guided":[46],"development.":[48],"To":[49],"this":[50],"end,":[51],"concept":[53],"episteme":[55],"techn\u00e9":[57],"is":[58,153],"proposed,":[59],"aiming":[60],"to":[61,154,165],"make":[62],"explicit":[63],"theoretical,":[65],"metatheoretical,":[66],"socio-historical":[68],"foundations":[69],"sustain":[71],"emergence":[73],"GAIs,":[75,168],"thus":[76],"allowing":[77],"identification":[79],"historical":[81],"markers":[82],"choices":[85],"determined":[87],"current":[89],"configuration.":[90],"proposal":[92],"dialogues":[93],"with":[94,135,172],"Foucauldian":[96],"notion":[97],"materialism,":[99],"understood":[100],"as":[101,124,181],"an":[102],"materiality":[106],"bodies,":[108],"discourses,":[109],"dispositifs.":[111],"Beyond":[112],"conceptual":[114],"dimension,":[115],"ethical,":[116],"environmental,":[117],"implications":[120],"are":[121],"discussed,":[122],"massive":[126],"energy":[127],"consumption":[128],"datacenters,":[130],"urban":[132],"gentrification":[133],"associated":[134],"installation":[137],"infrastructures,":[140],"concentration":[143],"power":[145],"in":[146,189],"few":[148],"global":[149],"corporations.":[150],"The":[151],"goal":[152],"provide":[155],"reference":[157],"framework":[158],"enables":[160],"researchers,":[161],"educators,":[162],"professionals":[164],"critically":[166],"understand":[167],"aligning":[169],"adoption":[171],"principles":[173],"human":[175],"agency,":[176],"diversity,":[177],"sustainability,":[178],"transparency,":[180],"recommended":[182],"by":[183],"UNESCO\u2019s":[184],"Guide":[185],"for":[186],"AI":[188],"Education":[190],"Research.":[192]},"counts_by_year":[{"year":2026,"cited_by_count":1}],"updated_date":"2026-11-14T11:04:58.165337","created_date":"2025-12-22T00:00:00"}
